Meðlimir Viðurkenningarráðs Hagþenkis hafa átt því láni að fagna undanfarnar vikur og mánuði að geta með góðri samvisku legið í fræðibókum af öllu tagi. Við höfum lesið bækur um myndlist, skólasögu, atvinnusögu, sögur af farsóttum, leikhúsrannsóknir, áhugaverðar ævisögur, rannsóknir á íslenskri náttúru og bókmenntum og kennslubækur í ýmsum greinum – semsagt ótal bækur um hvaðeina.
Ráðið skipa að þessu sinni:
Arnþór Gunnarsson sagnfræðingur og ferðamálafræðingur, Árni Sigurjónsson, bókmenntafræðingur og MBA, Ásdís Ingólfsdóttir, jarðfræðingur, framhaldsskólakennari og ljóðskáld, Kristján Leósson, eðlisverkfræðingur og frumkvöðull, og Ingibjörg Eyþórsdóttir sem hér stendur; mitt svið er aðallega íslenskar bókmenntir fyrri alda. Innan hópsins er líka talsverð þekking á fuglafræði og annarri náttúrufræði, tónlist og myndlist svo eitthvað sé nefnt. Friðbjörg Ingimarsdóttir framkvæmdastýra Hagþenkis var okkur svo til halds og trausts á vikulegum fundum.
Bækurnar tíu sem tilnefndar voru til viðurkenningar Hagþenkis fyrir árið 2025 eru:
Fjölbraut í 50 ár. Saga Fjölbrautaskólans í Breiðholti 1975–2025 eftirAndra Þorvarðarson,
Fuglar og fuglastaðir. Árbók Ferðafélags Íslands 2025 eftirDaníel Bergmann,
Mynd og hand. Skólasaga 1939–1999, höfundar:Davíð Ólafsson og Arndís S. Árnadóttir,
Kristján H. Magnússon. Listamaðurinn sem gleymdist, aðalhöfundur:Einar Falur Ingólfsson,
Ég og umheimurinn, höfundar:Garðar Gíslason og Blær Guðmundsdóttir,
Skrifarar sem skreyttu handrit sín. Alþýðulist og skreytingar í handritum síðari alda eftir Kjartan Atla Ísleifsson.
Fröken Dúlla. Ævisaga, höfundur: Kristín Svava Tómasdóttir,
Sjávarútvegur Íslendinga 1975–2025. Fyrra bindi. Starfsumhverfi og stjórnsýsla,
eftir Sigfús Jónsson og Svein Agnarsson,
Abstraktmálverkið. Helgimynd íslenskrar menningar á 20 öld? eftir Sigurjón Árna Eyjólfsson og
Meyjar og völd. Rímur og saga af Mábil sterku, höfundur: Valgerður Kr. Brynjólfsdóttir.
Og það er sú síðastnefnda, Valgerður Kr. Brynjólfsdóttir, sem hlýtur viðurkenningu Hagþenkis fyrir árið 2025, fyrir bókina Meyjar og völd. Rímur og saga af Mábil sterku.
Bókin er gefin út af Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum, ritstjóri var Haukur Þorgeirsson.
Valgerður lauk BA-prófi í íslensku frá Heimspekideild Háskóla Íslands árið 1993 og meistaraprófi í íslenskum bókmenntum frá sama skóla árið 2004 og skrifaði þá um rímurnar af Mábil. Hún hefur síðan lengi unnið að því að bæta við og útvíkka þá rannsókn. Hún rekur líka ferðaþjónustu á Leirubakka á Landi og hefur staðið fyrir margs konar menningarstarfi. Valgerður hefur skrifað greinar um bókmenntir og þjóðlegan fróðleik og gaf út ljóðabók árið 2020.
Konungsdóttirin Mábil sterka er riddari eins og þeir gerast bestir. Hún drýgir miklar hetjudáðir í bardögum og hennar helsti óvinur er Medea drottning í Grikklandi sem reynir að sölsa undir sig föðurarf Mábilar með bellibrögðum. Mábil beitir þó óhefðbundnum aðferðum, því hún geldir þá liðsmenn Medeu sem hún nær í, drepur þá ekki en sendir þá limlesta til baka. Einu skiptin sem Mábil neyðist til að stíga út úr riddarahlutverkinu er þegar þannig stendur á tungli – sem þýðir að vera með blæðingar á mæltu máli. Rímur eru yfirleitt mjög karllæg kveðskapargrein og eiga til að fella úr frásagnir af konum og þeirra afrekum sem koma fyrir í baklægum sögum. Þess vegna eru þessar rímur mjög sérstakar.
Valgerði tókst að hafa uppi á fyrirmynd Mábilar sem virðist vera franska aðalskonan Mabile de Belême sem lést árið 1077 eða 78 og á ýmislegt sameiginlegt með Mábil fyrir utan nafnið. Fram að því var talið að rímurnar væru ekki samdar eftir sögu – en langflestar rímur byggja á sögum, jafnvel órituðum eins og í þessu tilviki. Valgerður greinir frá efni rímnanna og bendir á að þær eru á köflum nokkuð klámfengnar – ekki síst í lýsingum á blæðingum. Þá hugmynd eldri fræðimanna að rímurnar hafi verið samdar af konu slær Valgerður út af borðinu; í þeim birtist bæði ókunnugleiki á líkamsstarfsemi kvenna, og kvenfyrirlitning – sem reyndar er mjög algeng í sögum af þessu tagi þar sem konur stíga út fyrir hefðbundið kynhlutverk sitt og taka að sér karlleg hlutverk og hafa verið nefndar meykóngar, og hér má sjá mjög ógeðfelldar refsingar sem beinast að kynfærum kvenna.
Þrátt fyrir þetta fól Þrúður Þorsteinsdóttir, biskupsfrú á Hólum Árna Magnússyni að leita rímurnar uppi árið 1703 sem varð að öllum líkindum til þess að þær varðveittust. Valgerður gerir grein fyrir leit Árna að handritunum og gefur út þrjár gerðir rímnanna. Sú elsta er frá fimmtándu öld, önnur frá þeirri sautjándu og sú yngsta frá átjándu öld og auk þess eru rímurnar með nútímastafsetningu í bókinni. Loks birtir hún sögu frá 19. öld sem samin var upp úr rímunum. Valgerður setur einnig fram þá hugmynd og rökstyður að þær séu samdar af Sigurði Jónssyni blindum sem var hirðskáld Björns Þorleifssonar og að hér sé jafnvel verið að hæðast undir rós að Ólöfu ríku Loftsdóttur sem fór fram af miklum ákafa á 15. öld, ekki síst út af erfðamálum.
Við völdum þetta rit umfram önnur vegna þess að hér er brotið blað í rannsóknum á rímum hér á landi. Vinnubrögðin eru einstaklega vönduð og höfundur hefur leitað víða fanga við að opna fyrir nútímafólki heim sem hefur verið okkur flestum lokaður. Hún hefur safnað saman ómetanlegum upplýsingum um þessar einstöku rímur – og um leið opnar hún augu lesenda fyrir hversu flókið ferli svona rannsókn getur verið. Rímur af Mábil sterku hafa lengi legið óbættar hjá garði og hafa hvorki verið rannsakaðar né gefnar út fyrr en nú og þótt það sama megi segja um fleiri rímur er sérstaða þessara rímna sú að kona er aðalsöguhetjan og því má segja að þetta sé einnig umtalsvert innlegg í hina vanrannsökuðu sögu kvenna í íslenskum bókmenntum.