Á fundi sínum 23. júní síðastliðinn ræddi stjórn Hagþenkis nýlega skýrslu Þróunarsjóðs námsgagna sem ber nafnið Áhrif námsgagnaskorts á menntakerfið, námsárangur og jafnrétti. Staða námsgagna á Íslandi. Skýrsla til mennta- og barnamálaráðuneytisins. Stjórnin var sammála um að mikilvægt væri að upplýsa félagsmenn um tilvist skýrslunnar og hvetja þá til að kynna sér efni hennar.  Á heimasíðunni Námsgögn. Vanrækt grunnstoð má einnig finna undirskriftarlista – ákall til stjórnvalda  um að tryggja skólakerfinu aðgengi að fjölbreyttum og vönduðu  námsgögnum og er listinn opinn til 12. ágúst. Mikilvægt er að þetta ákall verði sem mest áberandi enda staða námsefnisgerðar á Íslandi að mörgu leyti óásættanleg. Á síðunni er þessari stöðu lýst og segir þar meðal annars að í „nær tvo áratugi hefur fjármagn til þróunar og kaupa á námsgögn rýrnað í íslenska skólakerfinu. Áhrifin eru mælanleg: námsárangur barna er að falla, munur á námsárangri milli sveitarfélaga eykst og félagslegur bakgrunnur er farinn að hafa meiri áhrif á hvernig börnum gengur í skóla og kennarar eyða sífellt meiri tíma í að búa til námsgögn — tíma sem ætti að fara í kennslu.“

Forsaga

Í janúar 2024 skipaði mennta- og barnamálaráðherra starfshóp um námsgögn. Verkefni starfshópsins var að greina áskoranir og tækifæri og leggja til umbætur hvað varðar lög um námsgögn. Starfshópurinn samanstóð af fulltrúum átján ólíkra hagaðila, þ.m.t. Kennarasambandi Íslands, Skólameistarafélaginu, Félagi íslenskra bókaútgefenda, Samfés, Sambandi íslenskra sveitarfélaga, Samtökum menntatæknifyrirtækja, Hagþenki – félagi höfunda fræðirita og kennslugagna, Háskóla Íslands og Háskólanum á Akureyri. Breidd hópsins telst í raun undantekning þegar kemur að vinnu við mótun menntastefnu. Þegar jafn fjölbreyttur hópur kemst að sameiginlegri niðurstöðu er það merki um að vandinn sé raunverulegur og aðgerðir brýnar. Starfshópurinn skilaði skýrslu í ágúst 2024 með tíu megintillögum. Hópurinn var skýr í greiningu sinni: „Áberandi er að fjármagn til námsgagnagerðar hefur farið minnkandi síðustu áratugi. Hefur það leitt til mikils uppsafnaðs skorts á vönduðum og fjölbreyttum námsgögnum sem koma til móts við fjölbreyttar þarfir nemenda og nútíma kröfur“ (Mennta- og barnamálaráðuneytið, 2024). Þetta var ekki aðeins mat sjóðanna eða ráðuneytisins. Þetta var niðurstaða átján hagaðila sem koma að kerfinu úr ólíkum áttum.

Samantekt — Helstu niðurstöður og tillögur í skýrslunni. 

Skýrsla Þróunarsjóðs námsgagna er lögð fram í kjölfar þess að sjóðurinn þurfti að þola lækkun á fjárveitingum á raunvirði þrátt fyrir alvarlega stöðu námsgagna á Íslandi auk þess sem frumvarp um endurskoðun laga um námsgögn sem byggt var á vinnu starfshópsins frá 2024, hefur ekki enn verið lagt fyrir. Skýrslan varpar ljósi á, með heimildum og tölulegum samanburði, að staðan er alvarleg, afleiðingarnar mælanlegar og lausnin þekkt. Frekari tafir munu aðeins dýpka þann skaða sem þegar hefur orðið á námsárangri íslenskra barna. Helstu niðurstöður eru eftirfarandi: Raunvirði Þróunarsjóðs námsgagna er einungis 36% af upprunalegu fjármagni sjóðsins. Fjármagn lækkaði jafnvel á nafnvirði: ~100m (2007) → ~90m (2026). ~0,4% af rekstrarkostnaði grunnskóla fer í námsgögn en á Norðurlöndum er þetta 1,5–4%. Ríkið ber lagalega skyldu gagnvart námsgögnum en kostnaðaraukning afleiðinga fellur á sveitarfélögin. 70% kennara segjast nota námsefni sem búið er til í skólanum oft eða mjög oft. Undirbúningstími kennara fer í framleiðslu námsefnis í stað undirbúnings kennslu. 47% drengja í 10. bekk ná ekki grunnhæfni í lesskilningi og 32% stúlkna, sem er tvöföldun frá 2009 (PISA 2022). Ísland er langt undir OECD meðaltali. 31% nemenda er í sérkennslu sem er 22% aukning frá 2010 (Hagstofa Íslands). Sérkennsla er dýrasta leiðin til að bregðast við vandanum. Fjárfesting í námsgögnum eru forvarnir. Ef Ísland legði jafn hátt hlutfall og Finnland (1,5–2%) væri fjármagn til námsgagna 1.740–2.330 milljónir króna á ári í stað núverandi 532 milljóna (Mennta- og barnamálaráðuneytið, 2024). Skortur á áhuga og áherslu á gott og gæðanámsefni hefur staðið í rúmlega tvo áratugi með tilheyrandi uppsöfnuðum námsgagnaskorti sem hefur haft mælanleg neikvæð áhrif bæði á starf kennara og námsárangur nemenda.